SCHISTOSOMIASIS
Schistosomiasis is een besmetting met bepaalde wormen, Schistosoma geheten. Vaak
wordt de term ‘Bilharzia’ gebruikt om de ziekte aan te duiden.
Levenscyclus
De volwassen wormen bevinden zich in kleine bloedvaatjes van de darmen of van de
blaas. Vrouwelijke wormen leggen eieren die door de wand van de darmen of blaas
heengaan en met de ontlasting of urine worden uitgescheiden. Als deze eieren in
zoet (oppervlakte-) water terecht komen, komt er een larfje uit dat binnendringt
in bepaalde slakken die zich in het water bevinden. In de slak ontwikkelt en
vermenigvuldigt het larfje zich. Uit de slak komen nieuwe larfjes vrij die
rondzwemmen in het water. Deze larfjes kunnen door de intacte huid van een mens
heen dringen. Zij worden door de bloedstroom meegenomen en belanden via de
longen in de lever waar zij volwassen worden en vanwaar zij uiteindelijk terecht
komen op hun eindbestemming, de kleine vaatjes van de darm of de blaas. De door
het vrouwtje gelegde eieren kunnen in de wand van de darm of blaas blijven
steken en daar schade veroorzaken. Eieren kunnen ook door de bloedstroom
meegenomen worden naar de lever, soms naar andere delen van het lichaam. De
afwijkingen en problemen die door schistosomiasis worden veroorzaakt zijn het
gevolg van weefselreacties op wormeieren in de organen.
Schistosomiasis bij
reizigers
Bij reizigers treedt bijna altijd een lichte infectie op, dat wil zeggen dat er
weinig wormen zijn en ook weinig eieren. Hierdoor treden bij reizigers geen
ernstige problemen op. Ernstige afwijkingen van de darmen, lever of blaas en
nieren vindt men bij de lokale bevolking die regelmatig aan het besmette water
wordt blootgesteld.
Bij de mens komen 5 soorten Schistosoma-wormen voor maar in de praktijk zijn voor Nederlandse reizigers en “expatriates” 2 soorten van belang die respectievelijk darmschistosomiasis en blaasschistosomiasis veroorzaken.
In Afrika komt veel
schistosomiasis voor. Wie in Afrika wil gaan zwemmen in een riviertje of meer,
moet zich realiseren dat vrijwel al dit water besmet kan zijn, ook al heeft het
onder de lokale bevolking en “expatriates” de reputatie ‘bilharzia-vrij’
te zijn.
Schistosoma mansoni-infectie
(darmschistosomiasis)
Komt voor in het grootste deel van Afrika ten zuiden van de Sahara en in delen
van Zuid-Amerika, onder andere in Suriname.
Verschijnselen
De volwassen wormen, die enkele centimeters lang zijn, leven in bloedvaten rond
de dikke darm. Door de passage van eieren door de darmwand ontstaat een klein
wondje waardoor soms wat bloed bij de ontlasting wordt gezien. Zware infecties
kunnen op den duur ernstige buikklachten en leverafwijkingen geven. Dit komt
door een weefselreactie (te vergelijken met een litteken) rond de eieren die
niet uitgescheiden worden, maar ergens in het lichaam blijven steken. Bij
Europeanen, die meestal maar beperkt contact met besmet water hebben (gehad),
vindt men bijna altijd lichte infecties met weinig of geen klachten. Zij hebben
nauwelijks kans op ernstige orgaanbeschadigingen.
Schistosoma
haematobium-infectie (blaasschistosomiasis)
Komt voor in het grootste deel van Afrika ten zuiden van de Sahara en op enkele
plaatsen in het Midden-Oosten.
In veel gebieden in Afrika komt zowel darm- als blaasschistosomiasis voor.
Verschijnselen
De wormen huizen in bloedvaten rond de blaas; eieren komen met de urine naar
buiten.
De wormdrager krijgt bloed in zijn urine, meestal aan het einde van het plassen.
Er kunnen klachten bij het urineren optreden (pijn, vaker moeten plassen) en op
den duur kunnen, bij ernstige infecties, ernstige afwijkingen aan blaas en
nieren ontstaan. Ook hier geldt weer: hoe lichter de infectie, des te minder
kans op belangrijke ziekteverschijnselen. Ernstige afwijkingen van de blaas en
nieren koemen bij de lokale bevolking voor.
Enkele bijzondere uitingen van
schistosomiasis:
Katayama-syndroom. ("acute schistosomiasis")
Soms ontstaat een reactie op de wormen terwijl deze zich in het lichaam
ontwikkelen van larven tot volwassen wormen: dit is een soort
overgevoeligheidsreactie. Deze reactie doet zich voor ongeveer 4 tot 6 weken na
het watercontact. De reactie gaat gepaard met koorts (soms hoog en langdurig) en
met huidverschijnselen als "galbulten" of zwelling van de huid
bijvoorbeeld rond het oog, de lip, de wang. Verder komen voor hoest en
kortademigheid en soms diarree. In deze fase zijn er vaak nog geen eieren in de
urine of ontlasting. Wel kan men antistoffen tegen de schistosomen aantonen in
het bloed. Deze reactie wordt ‘Katayama-syndroom’ genoemd.
“Swimmers itch”
(zwemmersjeuk)
Door het binnendringen van larfjes in de huid kan een reactie ontstaan met jeuk
en huiduitslag. Dit verdwijnt na enkele dagen.
Ook in Nederland kan men zwemmersjeuk oplopen. Dit komt door schistosoma soorten
die bij vogels voorkomen. Deze larfjes blijven bij de mens in de huid steken;
zij kunnen zich in de mens niet verder ontwikkelen. Huiduitslag en heftige jeuk
kunnen het gevolg zijn. Bepaalde middelen tegen overgevoeligheid en jeuk kunnen
de klachten verlichten.
Vaststellen van
schistosomiasis
Bij reizigers wordt in eerste instantie meestal bloedonderzoek gedaan naar
antistoffen tegen Schistosoma wormen. Dit is een gevoelig onderzoek; dat wil
zeggen dat de meeste infecties hiermee worden opgespoord. Onderzoek van urine of
ontlasting naar eieren is minder gevoelig omdat reizigers meestal lichte
infecties oplopen en heel weinig eieren uitscheiden.
Behandeling
Schistosomiasis kan met praziquantel (Biltricide®), éénmalig 40 mg per
kilogram lichaamsgewicht goed en afdoende behandeld worden.
Preventie (voorkomen van
schistosomiasis)
Vaccinatie tegen "bilharzia" is niet mogelijk
Als men geen contact heeft met oppervlaktewater in gebieden waar schistosomiasis
voorkomt, kan men geen bilharzia oplopen. Het advies luidt dan ook contact met
oppervlakte water (meren, rivieren) te vermijden.
Na zwemmen in besmet water direct goed afdrogen heeft wellicht enige zin. Het
slikken van praziquantel direct nadat men heeft gezwommen is zinloos;
praziquantel werkt niet of onvoldoende op de larfjes.
2008