URTICARIA
WAT IS HET?
Urticaria (urtica = brandnetel) is de medische naam voor netelroos of
galbulten. Het is een zich in korte tijd ontwikkelende, vaak heftig
jeukende uitslag van de huid, die begint met rode vlekjes en daarna in
verdikte bleke plekken kan overgaan. De huidafwijkingen kunnen al of
niet samenvloeien tot grotere vlakke plakkaten. In feite betreft het een
vochtophoping in de bovenste laag van de huid doordat de kleine
haarvaatjes in de huid zich verwijden (de rode fase) waarna door lekkage
het vocht in de weefsels terecht komt (bleke fase).
Eén zo'n plek noemen we een urtica of kwaddel; het ziektebeeld in zijn
geheel heet urticaria. Deze reactie is in het algemeen wel vervelend,
maar meestal niet van ernstige aard, omdat het proces zich vrijwel
steeds na enkele uren weer herstelt. De aanvankelijk jeukende plekken
trekken dan geleidelijk weg.
Urticaria is een vaak voorkomende huidreactie. Een kwart van de
bevolking zal in de loop van zijn/haar leven hiermee worden
geconfronteerd. De oorzaken lopen uiteen en de aandoening komt op alle
leeftijden voor, zowel bij mannen als bij vrouwen.
HOE ONTSTAAT HET?
Er zijn duizend en één oorzaken van urticaria. Bij het ontstaan ervan
blijkt histamine een belangrijke rol te spelen, niet alleen omdat het de
bloedvaten verwijdt, maar ook omdat het jeuk veroorzaakt. Behalve
histamine spelen ook andere lichaamseigen stoffen een rol bij het
ontstaan van netelroos. Dergelijke stoffen liggen klaar in bepaalde
"opslagplaatsen" (voornamelijk mestcellen) die in de huid
aanwezig zijn. Onder invloed van prikkels van uiteenlopende aard worden
ze daaruit vrijgemaakt.
Zo'n prikkel kan het innemen van een medicijn of voedingsmiddel zijn,
maar ook een infectie, het leveren van lichamelijke inspanning of de
inwerking van zonlicht op de huid. Veelal is de aard van de prikkel niet
bekend en lukt het ook niet om deze op te sporen. Normaal brengen
bovengenoemde prikkels geen reactie teweeg, omdat eventuele nadelige
effecten door het lichaam worden geneutraliseerd. Verloopt dit proces
minder goed, dan kan urticaria ontstaan. Ook kunnen meerdere prikkels
tegelijkertijd aanwezig zijn.
Voor zover de prikkels bekend zijn worden deze meestal ingedeeld in de
volgende groepen:
- geneesmiddelen (vooral pijnstillers, zoals aspirine, antibiotica en
röntgencontrastmiddelen)
- acute- en chronische infecties (vooral veroorzaakt door bacteriën en
parasieten)
- fysische prikkels (lichamelijke inspanning, lokale druk op de huid,
koude, warmte, zonlicht)
- voedseltoevoegingen (vooral kleurstoffen, conserveringsmiddelen en
smaakversterkers)
- allergie voor voedingsmiddelen (vooral eieren, schaaldieren en fruit)
- allergie voor ingeademde producten (schimmelsporen, dierlijke
huidschilfers, oplosmiddelen, formaldehyde)
- insectensteken en beten (vlooien, mijten, luizen, muggen, wespen)
-.interne ziekten (stofwisselingsziekten, hormonale stoornissen,
auto-immuunziekten
- contact op de huid met bepaalde stoffen (zoals planten, rubber,
chemicaliën, dierlijke eiwitten en crèmes).
Ofschoon er geen duidelijke erfelijke aanleg bestaat, kan het
verschijnsel zich in bepaalde families vaker voordoen dan gebruikelijk
is. Dit is bijvoorbeeld het geval bij bepaalde urticariatypen, zoals de
zogenoemde koude-urticaria en zonlicht-urticaria.
WAT ZIJN DE VERSCHIJNSELEN?
Urticaria kan zich voordoen in de vorm van speldeknopgrote jeukende rode
bultjes, dubbeltjes- tot guldengrote bleke plekken, grillig begrensde
samenvloeiende schijven en handgrote bleke plakkaten die zich kunnen
verplaatsen. Al deze licht verheven plekken worden ook wel kwaddels
genoemd, waarmee de verdikking van de huid wordt aangegeven.
Er is geen bepaalde voorkeursplaats: urticaria komt even vaak voor op
armen, benen, romp en in het gelaat. Wanneer men gevoelig is voor lokale
druk zullen de kwaddels wel vaker te zien zijn op de drukplaatsen van
kleding; bij contact-urticaria zijn de handen en het gelaat meestal
betrokken. Urticaria door insectenbeten zit meestal op onderarmen en
onderbenen.
ANDERE VORMEN VAN URTICARIA
De vorm van urticaria waarbij kleinere jeukende bultjes op de voorgrond
staan, ontstaat vooral na inspanning of emotionele stress. Men spreekt
dan wel van inspanningsurticaria.
Een onschuldige maar vervelende variant is urticaria factitia. Daarbij
ontstaan in reactie op druk of wrijven van de huid jeukende
streepvormige kwaddels die na enige tijd weer spontaan wegtrekken. Met
een stomp voorwerp schrijvend over de rug zijn ze reeds op te wekken.
Dit verschijnsel noemt men hierom ook wel positief dermografisme. Dit
komt in meer of mindere mate bij 3-5% van de bevolking voor en men kan
er langdurig last van hebben. Urticaria factitia is een klassiek
voorbeeld van een regelsysteem dat niet geheel in balans is. Vaak liggen
hier verschillende oorzaken aan ten grondslag.
Een andere bijzondere vorm van urticaria is de eerder genoemde
koude-urticaria. Dit treedt bijvoorbeeld op bij zwemmen. Dit kan zelfs
tot gevaarlijke situaties leiden (verdrinken) wanneer een meer
gegeneraliseerde reactie met bloeddrukdaling en bewustzijnsverlies
ontstaat.
Koude-urticaria kan worden opgewekt door ijsblokjes gedurende enige tijd
op de huid te houden.
HOE WORDT DE DIAGNOSE GESTELD?
Urticaria wordt door artsen gemakkelijk herkend. De arts zal eerst
informeren naar veel voorkomende oorzaken wanneer u hem voor het eerst
dit probleem voorlegt. Het al pratend samen napluizen van een mogelijke
oorzaak lost een groot aantal gevallen reeds op, zonder dat nader
onderzoek noodzakelijk is.
Pas wanneer de aandoening hardnekkig blijkt te zijn, kan verder
onderzoek nodig zijn. Hoe dit onderzoek eruit ziet hangt mede af van de
bij de ondervraging verkregen aanwijzingen, de speurzin en ervaring van
de onderzoeker. Met behulp van een bloedonderzoek kan er op zeer veel
manieren naar een oorzaak worden gezocht. Ook kunnen röntgenfoto's,
bacteriekweken, onderzoek van urine en ontlasting, allergietests en
provocatietests aanwijzingen opleveren voor een of andere oorzaak. Dit
alles neemt de nodige tijd (soms wel enige maanden) in beslag voordat
alle eventuele oorzaken systematisch zijn nagekeken. Het belang van een
diepgaand onderzoek is ook mede afhankelijk van de hinder die u
ondervindt in uw dagelijkse activiteiten en het op normale wijze kunnen
uitvoeren van uw werkzaamheden.
WAT IS DE BESTE BEHANDELING?
Veelal zijn geneesmiddelen, die de werking van de regelstof histamine
blokkeren effectief werkzaam. Deze geneesmiddelen worden antihistaminica
genoemd. In het verleden hadden zij bij een deel van de gebruikers een
vervelende bijwerking, namelijk dat men er suf of slaperig van werd.
Tegenwoordig zijn er antihistaminica, die dit effect niet meer hebben.
Bij kinderen kan een dergelijk middel in de vorm van een drankje worden
gegeven; ouderen krijgen meestal capsules of tabletten. Indien het de
verwachting is, dat de huidreactie met enkele dagen zal aflopen, kan ook
goed gebruik gemaakt worden van jeukstillende lotion of een schudsel.
De chronische uitingsvormen van urticaria vereisen soms een langdurig
gebruik van antihistaminica of een combinatie met andere geneesmiddelen.
WAT ZIJN DE VOORUITZICHTEN?
In de meeste gevallen is de huidreactie van korte duur (acute urticaria). Zelfs zo kort dat de verschijnselen alweer weg zijn, voordat men besloten heeft naar de huisarts te gaan. Niettemin zijn er mensen bij wie de reactie meerdere dagen achtereen telkens opnieuw optreedt en zelfs weken tot maanden achtereen aanwezig blijft (chronische urticaria). In dat geval kan de aandoening zeer hinderlijk worden en verder onderzoek vereisen om een oorzaak op te sporen en zo mogelijk uit te schakelen. In de meeste gevallen wordt echter, ondanks intensief speurwerk, uiteindelijk geen oorzaak gevonden.
2009