Keratosis actinica is een verhoornings- en uitrijpingsstoornis van de huid. De laesies zijn meestal lichtbruin gepigmenteerd en ruw aanvoelend, en gelokaliseerd op zon-geëxposeerde huid, m.n. name gelaat en handruggen. De verhoorningsstoornis ontstaat door DNA schade in de basale keratinocyten t.g.v. langdurige blootstelling aan ultraviolet licht. AK kan na jaren (10-20 jaar) overgaan in een plaveiselcelcarcinoom, dat zich meestal niet agressief gedraagt, m.u.v. lokaties op de lip (cheilitis actinica) en boven op het hoofd (kale mannen). AK komt vaak voor (bij 11-25% van personen boven de 40), het aantal patiënten in Nederland wordt geschat op 140.000 en is stijgende.

DD: plaveiselcelcarcinoom, m. Bowen, romphuid BCC, verruca seborroica, verruca vulgaris, benigne lichenoide keratose, porokeratosis actinica.

Kans op ontwikkeling plaveiselcelcarcinoom
Het 10-jarig cumulatief risico op het ontstaan van een plaveiselcelcarcinoom bij patiënten met actinische keratosen wordt geschat op ongeveer 10% (range 6-16%). Het relatief risico (RR) op het ontstaan van plaveiselcelcarcinoom neemt daarnaast toe met het aantal laesies. Patiënten met minder dan 5 actinische keratosen hebben een RR van ongeveer 1%. Bij patiënten met meer dan twintig actinische keratosen loopt het risico op tot 20%. Omgekeerd ontstaat vermoedelijk 50-60% van de plaveiselcelcarcinomen uit actinische keratosen.

De risico inschattingen hebben een bepaalde onzekerheid. Het is niet goed bekend hoe groot de kans is dat een individuele actinische keratose overgaat in een SCC. Die kans is waarschijnlijk zeer klein. Desondanks is het beleid dat het zinvol is om actinische keratosen te behandelen en dat dit mogelijk de kans op het ontstaan van een plaveiselcelcarcinoom kan verlagen.

Beleid
Probeer alle of zoveel mogelijk laesies te behandelen. Wijs de patiënt op de risico's van zonverbranding en adviseer zonbescherming (hoofddeksel, sunscreens). Bij zeer veel actinische keratosen of indien zich hieruit plaveiselcelcarcinomen hebben ontwikkeld adviseren om de zon-gexposeerde huid regelmatig (1 x per jaar) te laten controleren. Bij twijfel over de diagnose biopt afnemen.
 

Therapie (zie ook matrix tabel):

Fysische therapie

Enkele solitaire laesies, dikke hyperkeratotische laesies en patiënten waarbij een lage compliance verwacht wordt zijn het best te behandelen met cryotherapie. Oppervlakkig bevriezen, 10-45 seconden afhankelijk van de diepte en grootte van de laesie. Bij voorkeur 2 vries-dooi cycli. Controle afspraak na 3 maanden voor behandeling eventuele nieuwe en/of onvoldoende diep behandelde laesies. Oppervlakkige laesies zijn ook zeer goed te behandelen met Aldara of Efudix.

Medicamenteuze therapieën

R/ Efudix (5-fluorouracil 5% crème, 20 g) 1-2 dd dun aanbrengen op gehele zon-geëxposeerde gebied, niet afdekken, 2-4 weken doorgaan, tot (3 dagen nadat) de laesies erosief worden (tevoren waarschuwen dat dit gebeurt!). Daarna 2 weken nabehandelen met triamcinoloncrème. Niet in de felle zon tijdens behandeling (liever niet in de zomer toepassen). Kan ook in alternerend schema: 2 weken behandelen, 2 weken niet, en volgens preventief schema: 1-2 x per week. Het standaard doseeradvies voor Efudix is 2 x daags gedurende 4 weken. Nacontrole is aanbevolen.

R/ Aldara (imiquimod) 3 x per week (b.v. ma wo vrij) 1 dd gedurende 4 weken, daarna evaluatie. Kan zonodig na een rustperiode van 4 weken nog een keer 4 weken worden aangebracht op dezelfde plekken. De laesies kunnen rood en crusteus worden, hevige ontstekingsreacties komen ook voor. Dit is inherent aan de werking.

PDT (photodynamische therapie)

Photodynamische therapie is inzetbaar als behandeling in het geval van uitgebreide laesies over een groot huidareaal. De inzet van PDT wordt beperkt door pijn.

R/ Metvix (methylaminolevulinaat) of 5-ALA 20% gel (5-aminolevulaanzuur) gevolgd door bestraling met rood licht.

 

Sensitizer	Applicatietijd	Belichting	Sequentie
MAL (methylaminolevulinaat)	3 uur	75J / cm2	Eenmalig
5-ALA (5-aminolevulaanzuur)	4 uur	45J / cm2	Herhalen na 2 uur

Chirurgisch

Currettage is een optie, vooral bij hypertrofische laesies. Bij grote oppervlakten (schedeldak) is ook wel dermabrasie toegepast. Excisie is meestal niet geïndiceerd.

Laser

In ervaren handen is er plaats voor de behandeling van actinische keratosen met CO2 of Erbium-YAG laser. Echter er zijn voldoende andere, bewezen effectieve en goedkopere mogelijkheden. 

Chemische peelings

R/ oppervlakkige etsing met zuren (trichloorazijnzuur, alphahydroxyboterzuur, glycolzuur). Kan gezien worden als goed alternatief op 5-FU behandeling bij multipele lesies en lage compliance.

Therapeutische mogelijkheden buiten de richtlijn actinische keratosen

R/ podophylline in alcohol (podophylline 10-25% in spiritus ketonatus dilutus), 1 x per week appliceren.

R/ combinatie van glycolzuur 70% peeling gedurende 6 minuten, gevolgd door Efudix 5%, 1 x per week, 6-12 keer.

R/ Efudix + 10-20 mg Roaccutane (turbo-techniek) gedurende circa 3 weken, gevolgd door triamcinoloncrème.

R/ Efudix 0.5-1% crème (verdund) 1 dd gedurende 4-6 weken.

R/ Neotigason 10-20 mg dd (bij uitgebreide actinische schade).

Tabel: Vergelijking tussen de verschillende vormen van behandeling wat betreft voor- en nadelen.  

Referenties

04-12-2010 (MIT / MES / PHS / JRM) -  www.huidziekten.nl